Çocuk okur, büyük düşünür… - Sedat Sever

Dünyanın birçok uygar ülkesinde, kasım ayının ikinci haftası, 1919 yılından başlayarak “Dünya Çocuk Kitapları Haftası” olarak kutlanmaktadır. Bu hafta, ülkemizde de 1947’den günümüze değin, kesintisiz biçimde çeşitli bilimsel, kültürel, sanatsal etkinliklere konu kılınmaktadır.

ÇOCUK, KİTAP VE SORUMLULUK

Us (akıl); düşünme, anlama, algılama, karar verme, soyutlama yeteneğidir. İnsanı insan kılan, onu diğer canlılardan ayıran bu gücün, yaşamın ilk günlerinden başlayarak yetkinleştirilmesi gerekir. Zekâ, bu yetkinleşme süreciyle birlikte işlevsellik kazanır. Edinilecek bu işlevsellik, bireye, yaşamını aklının kılavuzluğunda amaca uygun yönetme başarısı edindirir.

Kişinin düşünme yeteneğinin tüm boyutlarıyla iş görme yetisine dönüşebilmesi için usa sorumluk verilmelidir. Us, verilen sorumluluklarla gelişir. Kendini, çevreyi anlama ve kavrama yetisi de sorumluluk üstlenerek olgunlaşır. Bunun için bebeklik evresiyle birlikte, çocukların duyu algılarının uyarılması, merak güdülerinin devindirilmesi temel bir ilke olarak benimsenmelidir.

ÇOCUKLAR BİR TOPLUMUN GELECEĞİDİR.

Çocuklar, bir toplumun geleceğini biçimlendirecek temel öznelerdir. Bu öznelerin duygu ve düşünce eğitimi, bir toplum için yaşamsal önemdedir. Çocuk gerçekliğini önceleyen; onların ilgi, gereksinim, dil ve anlam evrenlerine uygun resimli kitaplar, duygu ve düşünce eğitimini başlatan en etkili araçlardır. Sesli-müzikli kitaplar, nesne ve varlıkları biçimsel ve temel özellikleriyle tanıtan kalın karton kitaplar, ABC ve sayma kitapları, yazısız ya da az anlatılı resimli kitaplar, yaşamının ilk aylarında ana-baba kucağında bebeklerle buluşturulmalıdır. Bu buluşmalar, çocuklara renk, çizgi ve sözcüklerin anlatım olanaklarıyla çok uyaranlı bir iletişim ortamı yaratır. Bu ortam görme, işitme, dokunma gibi birçok duyu algısını devindirir. Nesne ve varlıkları görsel kimlikleriyle tanıma ve adlandırma; ilk ve yeni kavramları edinme süreçlerine kılavuzluk eder.

AĞACA ÇIKAN KEÇİNİN DALA BAKAN OĞLAĞI OLUR

Çocukların ilk yaşlarında kitaplarla tanışma evresini, kitaplarla arkadaşlık kurma ve kitap sevgisi edinme evreleri izlemelidir. Bunun için “Ağaca çıkan keçinin dala bakan oğlağı olur” atasözünde de yansıtıldığı gibi duyarlı ailelerin bilinçli çabalarına gereksinim vardır. Resimli kitaplar birer oyuncak gibi çocukların yaşam alanına katılmalı; sayışmaca, tekerleme, bilmece gibi dilsel gereçlerle; masal, öykü, şiir gibi yazınsal metinlerle dil ve kitap sevgisinin temelleri atılmalıdır. İlerleyen yaşlarda çocuk ve gençlerin okuma kültürü edinmeleri, okul öncesi dönemde atılacak bu temelin üzerinde yapılanacaktır. Araştırmalar, özellikle çocukluk döneminde yazılı kültür ürünleriyle, sanatsal uyaranlarla kurulan ve sürdürülen ilişkinin, ileri yaşlardaki bilişsel sağlığın da niteliğini belirleyen temel bir etken olduğunu göstermektedir.

BİLİŞSEL SAĞLIK İÇİN KİTAP  

Chicago Rush Üniversitesi Tıp Merkezi’nce yapılan, yaş ortalaması 80 olan 1939 katılımcı üzerinde, 7.6 yıl süren bir araştırmada, katılımcıların çocukluk, orta yaş ve ileri yaş evrelerindeki merak ve öğrenme isteklerini karşılama yöntemleri incelenmiş; ileri yaşlardaki bilişsel sağlığın yazılı ve sanatsal kültür etkileşimleriyle doğrudan ilişkili olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Araştırma sürecinde, 551 katılımcıda Alzheimer (demansbunama) gelişmiştir. Bunama sorunu yaşamayan katılımcıların ise 18 yaş öncesinde, kitap, gazete gibi yazılı ve görsel kaynaklara sıklıkla başvurdukları, yabancı dil öğrendikleri; orta yaş döneminde kütüphane kartları olduğu, çeşitli yayınları düzenli olarak izledikleri, müze ziyaretleri yaptıkları; ileri yaş evresinde okuma yazma ve oyun etkinliklerine katıldıkları belirlenmiştir.

Kişilerin, eğitimli oluşu, kitap okuması, sanatsal etkinliklere katılımı, araştırıcı ve sorgulayıcı olması gibi bilişsel düzeylerdeki her bir birim artışın Alzheimer-bunama gelişme riskinde yüzde 38 oranında azalma ile ilişkili olduğu saptanmıştır.¹

Dil ve düşünce gelişimi ile bilişsel gelişim arasında güçlü bir ilişki vardır. Bilişsel zenginleşmeye yönelik etkinliklerin, usa sorumluluk vererek kavram tasarımını geliştirdiği, duygu ve düşünce bilinçlenmesine katkı sağladığı bilinmektedir. Bu nedenle erken dönemden başlayarak çocuk-kitap ilişkisine verilecek önemin, yaşam boyu sürecek merak güdüsüne, öğrenme ve bilme isteğine, bilişsel sağlığa güçlü bir katkı sağlayacağı söylenebilir.

Dünya Çocuk Kitapları Haftası kutlu olsun...

PROF. DR. SEDAT SEVER 

---

(1) Zammit, Andrea R., et al. “Associations of Lifetime Cognitive Enrichment With Incident Alzheimer Disease Dementia, Cognitive Aging, and Cognitive Resilience.” Neurology 106.5 (2026): e214677.

Bugünün Köşe Yazıları

2024 yerel seçimleri, AKP için büyük bir kayıp ve sarsıntı yaratmıştı.

Bu sütunda 16 Şubat 2013 tarihinde, “Açılım Süreci” konusunda “En İyi Senaryo, En Kötü Senaryo” başlıklı bir yazı yazmış ve iki aşırı uçta yer alan iki kuramsal senaryo oluşturmuştum.

Basında yer alan haberlere göre DEM Parti PM toplantısı sonuç bildirgesinde, Öcalan’ın 9 Temmuz mesajı hatırlatılarak “Öcalan gelinen aşamayı ‘demokratik siyaset’ ve ‘bütüncül hukuk’ olarak tarif etmektedir” denmiş ve “demokratik entegrasyon” yasalarına vurgu yapılmış.

CHP Genel Başkan Yardımcısı Bülent Kuşoğlu, Nefes gazetesinden Aytunç Erkin’e “Bugün altılı masa olsaydı, fon soygunu nedeniyle iktidar istifa ederdi” demiş.

Bulmacaları ve gizemli konuşmayı seven bir haber kaynağım mesaj attı: “Şu yeni yönetmeliğin 19. maddesine bak lütfen...”

Erdoğan ve arkadaşları AKP’yi kurduklarında “Milli görüş gömleğini çıkardık” demişti. AKP günümüzde hangi gömleği giyiyor bilen var mı?

İlkokul öğrencilerinin sokaktan da öğrenecekleri vardır.

Soru: 2004 yılında Bağ-Kur’lu iken ölen babamdan dolayı anneme ve bana aylık bağlandı.

Yeni bir hoca ve yeni umutlar.

İzmir-Aliağa’daki demir çelik fabrikasında meydana gelen patlamada, 18 emekçimizi yitirdik. Çok sayıda işçi de yaralandı. Bu son olay yüreklerimize ateş düşürdü! İSİG, yalnızca ekim ayında 193 işçinin iş cinayetlerinde yaşamını yitirdiğini açıkladı. Yılın ilk on ayında bu sayı 2 bine yaklaştı.

Son dönemde Azerbaycan – Türkiye ilişkileri gergin bir süreçten geçerken Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın 8 Kasım günü Şuşa’ya giderek Azerbaycan’ın Zafer Günü’nü kutlaması, ardından Cumhurbaşkanı Aliyev’in BM İklim Değişikliği Konferansı için Antalya’ya gelmesi buzların eridiğini gösteriyor.

Bir avukat için en zor şey, mesleğinin gereklerini yerine getirememektir.

Dünyanın birçok uygar ülkesinde, kasım ayının ikinci haftası, 1919 yılından başlayarak “Dünya Çocuk Kitapları Haftası” olarak kutlanmaktadır.

Yazarın Son Yazıları

Atatürk’ün yaşamdan ayrılışının 88. yıl dönümündeyiz. Her 10 Kasım’da olduğu gibi milyonlar, yine sel gibi Anıtkabir’e akarak Ata’sına sevgi ve saygısını sunup, yüreğindeki özlemini daha da kabartmış olacak.

10 Kasım 1938 sabahı, saat dokuzu beş geçe, Dolmabahçe Sarayı’nda bir saat durdu. İnsan, böyle bir günde zamanı ölçen aletin işlemeye devam etmesini bir tür saygısızlık sayar. Gazi Mustafa Kemal Atatürk, yaşama gözlerini yummuştu; ancak bir devletin kuruluş iradesi, bir takvim yaprağına sığacak kadar küçük değildi. Ne var ki tarih, durmuş saatlere değil, işleyen mekanizmalara tanıklık etmektedir.

Atatürk, bir sonbahar gününde son uykusundan uyanamadan, sükûn içinde 57 yıllık ömrünü tamamlamıştı. Onun ölümüne, solan yapraklarıyla doğa da bütün ulusla beraber ağlıyordu.

2023 seçimlerinde miting meydanlarında gösterilen montaj görüntülerini anımsayalım.

Yaklaşık yedi yıl önce Atatürk’ün ölümüne yol açan siroz hastalığının gelişiminin temelinde çocukluğundan itibaren birçok kez geçirdiği sıtma ataklarının rol oynayabileceğini öne sürmüş ve bu hipotezi sonraki araştırmalarımla güçlendirmiştim.

Kentsel dönüşüm, deprem riski altındaki ülkemizde yaşamsal bir gereklilik olmanın ötesinde, kentlerin geleceğini şekillendiren en temel kamusal politika durumuna geldi. Ancak bugün yürütülen uygulamalar, süreci yalnızca mimari bir yenilenme veya mühendislik hesabı olarak ele alma sığlığından sıyrılamadı. Statik raporlar ve imar artışları arasında kaybolan asıl unsur ise göz ardı ediliyor: İnsan.

Siyasal Bilgiler Fakültesi/Mülkiye, yıkılan imparatorluğun başkentinden Ankara'ya 90 yıl önce taşındı.

3 Kasım ara seçimleri Donald Trump için ağır bir yenilgi oldu.

İslam dünyasının büyük düşünürü İbn Haldun 1332 yılında Tunuslu asil bir ailenin oğlu olarak dünyaya geldi. Ailesi daha sonra İspanya’da Sevilla’ya yerleşti. Aile III. Ferdinand’ın Sevilla’yı fethetmesi üzerine Tunus’a geri döndü. İbn Haldun bir bilim insanı ve yargıç olarak yaşadı. 1350’de Fas hükümdarının hizmetine girdi. 1357’de hapse atılan İbn Haldun 21 ay hapiste kaldı. Timur’un 1401’de Şam’ı kuşatması üzerine İbn Haldun, Timur ile görüşmek üzere görevlendirildi.

Türkiye’nin dört bir tarafından üreticiler feryat ediyor. Bir köylü çocuğu olarak bu manzarayı görünce yüreğim burkuluyor, kalbim ağrıyor. Üzüm üreticileri, Salihli, Alaşehir’den artık düşük fiyattan dert yanmayı bıraktılar, “Ürünü alan yok tarlada çürüyor” diye ağlayarak dert yanıyor.

Almanlar Türkiye’ye “Enverland”(Enver’in ülkesi) diyorlardı. Enver Paşa’nın Alman hayranlığı Türkiye’yi Birinci Dünya Savaşı’na sürükleyerek 620 yıllık Osmanlı İmparatorluğu’nu tasfiye etti. Bu, bir ülkenin, devletin, kurumsal kimliği ile öz cevherini bir yana bırakıp kişilerin peşinde sürüklenmesinin o ulusa nelere mal olduğunun hazin örneğidir.

Egemenliğin adım adım saraylardan alınıp ulusa verilmesi ve emperyalizme bağımlılığın tam bağımsız, başı dik, onurlu bir ülkeye dönüşmesi sürecinin adı olan Ulusal Kurtuluş Mücadelemiz, 103 yıl önce Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşları tarafından Cumhuriyet Devrimi’yle taçlandırıldı.

Bir tüketici, satın aldığı sucuğun gerçekten dana etinden yapılıp yapılmadığını bilmiyorsa soframızdaki gıdaya ne kadar güvenebiliriz? Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 27 Ekim 2026’da yayımladığı taklit ve tağşiş listesinde, dana sucuğu olarak satılan bir üründe domuz eti, bazı sucuk ürünlerinde ise tek tırnaklı hayvan eti tespit edilmesi, bu soruyu bir kez daha gündeme taşıdı. Mesele yalnızca etikette yazanla ürünün içeriğinin farklı olması değil; tüketicinin yanıltılması, denetim sisteminin etkinliği ve halk sağlığının korunmasıdır.

Türkiye’nin ev sahipliğinde Antalya’da düzenlenecek COP31 İklim Zirvesi’ne yaklaşırken küresel hükümetler ve uluslararası aktörler; “yeşil finansman”, “emisyon pazarlıkları” ve “teknolojik uyum” başlıklarında resmi diplomatik hazırlıklarını sürdürüyor. Ancak resmi programın hemen yanı başında, sivil toplumun ve halkların sesini yükselteceği “Halkların İklim Zirvesi”nde çok temel bir gerçeğin altı çiziliyor: İklim krizi esasen bir su krizidir ve su yönetimi yalnızca teknokratik masa başı kararlarıyla yürütülemez.

Dilovası’nda yedi işçinin yaşamını yitirdiği katliamın beşinci duruşmasıyla, yıldönümü aynı haftaya denk geldi.

Bazı tarihler bir olayı değil, bir zihniyet değişimini anlatır.

Bertolt Brecht (1898-1956), kapitalist düzeni Marksist bir bakışla eleştirdiği Üç Kuruşluk Opera’da, “Önce ekmek gelir, ardından ahlak” der. Oyunda, ticaret ile suçun, saygınlık ile çıkarcılığın, yasal olan ile yasadışılığın sınırlarının giderek bulanıklaştığı bu dünya, aynı zamanda çürümenin toplumsal yaşamın bütününe yayıldığı bir dekadans dünyasıdır.

Toplumumuz hızla ve politikacılarımızın beklemedikleri biçimde yaşlanmaya başladı ve hazırlıksız yakalandık. Eskinin dede ve nineleri birdenbire kendi baba ve annelerinin bakım sorumluluğu ve yükü ile karşı karşıya kaldılar. Üstelik eskiden dede ve nine durumundaki bu kişiler enflasyon, adaletsiz gelir dağılımı, yetersiz sosyal güvence kıskacında kıvranmaktalar. Sosyal güvencesi olanların bile çoğunun geliri açlık sınırının olduğu için çalışmak zorundalar.

Üniversiteli iki genç kızımız Nehir ve Nevin, geleceklerinden kaygı duydukları, Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin’i görevinden ayrılmaya çağırdıkları için tutuklandılar. Bakanın ziyaret edeceği Kadıköy Anadolu Lisesi parmaklıklarına astıkları pankartta, “Bize gelecek yoksa, sana huzur yok. Yusuf Tekin istifa” diye yazdılar.

Cumhuriyetimizin 103. yıldönümünde, başta ulu önder Gazi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere, silah arkadaşlarını, vatanımız için canlarını feda eden aziz şehitlerimizi ve gazilerimizi sonsuz rahmet ve minnetle andık.

Cumhuriyet, özgürlük, insanca varlık yolu; Atatürk’ün kurduğu çağdaş uygarlık yolu…” Bekir Sıtkı Erdoğan’ın bu dizelerinde olduğu gibi böylesi yüzlerce güzel marşla, şiirlerle sevmeye başladık Cumhuriyeti daha ilkokul yıllarında. O dizelerin ne anlama geldiğini o yaşlarda bilmesek de bu şiirlerin okunduğu, marşların söylendiği bayramlarda genci, yaşlısı, kadını, erkeği, çocuğuyla o coşkuyu hep birlikte yaşıyorduk.

Değerli dostlar, Rahmetli İlber Hoca’ya sormuştum: “Hocam tarih tekerrür mü ediyor?” Gülmüş, “Bu derin bir mevzu” demişti. Onun derin bulduğu sulara girecek değilim ama büyük bir çoğunluğun tarihin tekerrür ettiğine inandığını biliyorum. Harari’nin kitaplarına bakarsanız, insanın bazı davranışları (örneğin yiyebileceğinden fazlasını alıp saklama telaşı) 70 bin yıllık insanlık tarihinin bile gerisine gidiyor.

Siyaset iktidar olmak için yapılır. Bir siyasi partinin iktidar olabilmesi için üç veriye mutlaka gereksinimi vardır; her şeyden önce partinin bir ideolojisi olmalı. İkinci olarak bu ideolojiyi yansıtacak bir iktidar programı olacak ve son olarak bu programı uygulayabilecek bilinçli kadroları olmalı. İdeoloji önemlidir çünkü partinin hangi amaçlara odaklanması gerektiğini belirler.

Türkiye’nin kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge (MEB) sınırları, karasuları ötesindeki “deniz yetki alanı”nı oluşturmaktadır. Bu alana kısaca Mavi Vatan demek mümkündür. Mavi Vatan içinde “karasuları” tam egemenlik alanıdır. Karadeniz’de 12 mil, Ege ve Akdeniz’de 6 mil olarak uygulanmaktadır. Kıta sahanlığı ve MEB, genel bir kural olarak kıyı çizgisi boyunca belirlenen esas hatlardan itibaren 200 mil olarak belirlenir.

Donald Trump dönemi ABD küresel jeopolitiği, küresel güç mücadelesinde asıl rakip Çin’e karşı Hint-Pasifik bölgesinde yoğunlaşmayı; Avrupa’nın güvenliğini Avrupalılara devretmeyi, Ortadoğu’da ise riskleri azaltmak ve tasarruf sağlamak amacı ile bölgeden çekilecek askeri gücünün oluşturacağı boşluğu, bölgesel ittifaklar ile doldurmayı esas almaktadır.

Gücün tek bir elde ya da küçük bir elit yapıda toplandığı toplumlar, çoğu kez dinsel bir kisveye büründürülen buyruklarla yönetilirler. Eğitimimizden yiyeceğimize, giyeceğimize kadar her şeye yönetimdeki bu “seçkinler” grubu karar verir.

Bugün, adalet açısından en yaygın yakınma konusu yargıda çifte standarttır.

Geçen gün 24 Ekim Dünya Çocuk Felci günüydü.

Bir memleketin medeniyet anlayışı, yalnızca yaptığı yollarla, yükselttiği binalarla ölçülmez. Kendisine emanet edilmiş bir yapıya, yaşlı bir ağaca, eski bir bahçeye nasıl davrandığı da o anlayışı gösterir.

Ridley Scott’ın Gladyatör filmindeki o unutulmaz sahneyi hatırlayın: İmparator Commodus, arenanın tozlu zemininde General Maximus’un karşısına çıkacaktır.

Türkiye’de haftalık çalışma süresi 45 saat ile AB ortalamasının tam dokuz saat üstünde.

Bu ülke ağır bedellerin ülkesi. Bu ülke ağır sınavların ülkesi. Aslında yıllardır anmalarda konuşma yapmıyordum. Ve önceki geceye kadar da konuşmak gibi bir niyetim yoktu.

Ermenistan-Azerbaycan barış süreci çoğunlukla Karabağ üzerinden değerlendiriliyor. Oysa sınırın hukuken tanımlanmasını zorlaştıran başlıklardan biri, Sovyet döneminin idari sınır pratiklerinden kalan eksklavlar.

Türkiye Cumhuriyeti, Suudi Arabistan ve Pakistan devletleri arasında 7 Ağustos 2026 günü Mekke’de bir Ortak Savunma Antlaşması imzalandı.

Değerli aydınımız Ahmet Taner Kışlalı’yı 21 Ekim 1999 Perşembe sabahı saat 09.40’ta Ankara’da evinin önünde uğradığı suikast sonucu yitirmiştik.

Üniversite maceram, 12 Eylül öncesi ve sonrası olmak üzere iki kısımdan ibarettir.

İstanbul’da geçen günlerde etkili olan ve son 84 yılın en kuvvetli yağışları arasında gösterilen sağanak; sel ve taşkınlara yol açarak can ve mal kayıplarına neden oldu.

Dünyadaki varlıkların gerçek değeri ancak onu yitiren kişi ve gruplar tarafından ortaya çıkarılabilir.